Park im. króla Jana III Sobieskiego

Nieco historii:

Najstarszym parkiem w Nakle nad Notecią jest park Jana III Sobieskiego. Jet to teren zielony znajdujący się pomiędzy alejami A. Mickiewicza, ulicami Parkową, Kazimierza Wielkiego i Armii Krajowej. Współcześnie liczy około 7,6317 hektarów powierzchni i pełni funkcje wypoczynkowo-rekreacyjne. Nie mniej w czasach, kiedy powstawał był o wiele mniejszy. Historię parku podzieliłem na cztery etapy, z których każdy wiąże się ze znacznymi przekształceniami tego terenu. 

Najpierw był Ogród Cesarski:

Wszystko zaczęło się w 1874 r., kiedy założono Ogród Cesarski. Inicjatorem przedsięwzięcia był burmistrz nakielski Waldemar Münzer. W tej pierwszej fazie wytyczono alejki i zapewne dokonano nasadzeń uzupełniających. Ten pierwszy w mieście teren zielony w przybliżeniu obejmował obszar, który dziś zajmują amfiteatr miejski oraz działka z Domem Pomocy Społecznej. Zapewne powstał on na kanwie istniejącego wcześniej terenu zielonego, być może znajdującego się tu lasku, w którym przeważającym gatunkiem drzew miała być sosna. Właśnie od tych drzew iglastych ma pochodzić stara nazwa tej części miasta, „Chojny”, określenie dziś praktycznie zapomniane przez mieszkańców.

Integralną częścią Ogrodu Cesarskiego była Strzelnica, czyli obiekt rozrywkowo-gastronomiczny (dzisiaj to budynek Nakielskiego Ośrodku Kultury). Niewątpliwie było to miejsce skupiające życie towarzyskie mieszkańców Nakła, szczególnie elit. W budynku mieściła się restauracja, pokoje klubowe oraz duża sala balowa ze sceną, na której występowały teatry. W okresie letnim po prawej stronie budynku rozstawiano ogródek letni z meblami ogrodowymi, natomiast w północnej elewacji znajdowała się scena letnia z garderobami. Nazwa obiektu niewątpliwie wiązała się z istniejącą obok, a konkretniej, po zachodniej stronie budynku właściwej strzelnicy, z rowem strzeleckim o długości 126 m zakończonym ceglaną ścianą. Korzystali z niej członkowie Bractwa Strzeleckiego oraz członkowie Kriegerverein (Związku Wojaków). 

Park Miejski:

Pod koniec XIX wieku powiększono teren parku. Wiązało się to z zamknięciem żwirowni mieszczącej się w okolicach styku ul. Armii Krajowej z ul. Staszica. Podjęto wówczas decyzję o zagospodarowaniu znajdującego się w tamtym miejscu wzniesienia wraz ze stromą skarpą. Wytyczono alejki z których niektóre doczekały się własnych nazw takich jak: Diabelna, Marchewka, Piaskowa, Lodowa, Trzy Korony. Zasadzano również nową roślinność w tym drzewa i krzewy takie jak lilak pospolity, który po dziesięcioleciach utworzył gęste żywopłoty, a ponadto swymi korzeniami wzmocniły skarpę przed osuwaniem gruntu. Wyznaczono również boisko (do gry w piłkę nożną) przy ul. Staszica, z którego korzystali między innymi członkowie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. 

Wraz z powiększeniem terenu zmieniono nazwę z Ogród Cesarski na Stadtpark czyli Park Miejski. Czasem na widokówkach z tamtego okresu pojawia się również nazwa Schützenpark, co w wolnym tłumaczeniu może oznaczać „Park przy Strzelnicy”. Ciekawostką jest to, że charakterystyczne wzniesienie terenu w północno-zachodniej części parku doczekało się własnej nazwy, najczęściej spotkać się można z określeniami „Góra Piaskowa” oraz „Wzgórze Münzera”. 

Teren parku był ogrodzony, a pilnował go zatrudniany przez miasto dozorca. Bramy otwierano o 8 rano, a zamykano późnym wieczorem. O zieleń dbali specjalnie zatrudniani ogrodnicy, z których ostatni nazywał się Gorczewski. 

Nie wiadomo, kiedy konkretnie, ale u podnóża Góry Piaskowej wykopano staw z wyspą, na której z czasem zamieszkały łabędzie. Lokalizacja stawu nie była przypadkowa. Właśnie w tym miejscu znajduje się naturalne obniżenie terenu, do którego podczas obfitych deszczy spływała woda z Góry Piaskowej. W całym parku systematycznie zawieszano budki lęgowe dla ptaków, a na alejkach rozstawiano ławki. W naszym parku mieszkały wiewiórki, które podobnie jak w słynnych Warszawskich Łazienkach były na wpół oswojone i chętnie podbiegały do ludzi prosząc o różne smakołyki. Można je było jeszcze spotkać do lat siedemdziesiątych XX wieku. Z innych ciekawostek warto wspomnieć, że ze względu na spadzistość terenu, park był idealnym miejscem do jazdy na nartach sankach. 

W 1912 r. na terenie dawnej żwirowni zbudowano dwa korty tenisowe, z których w okresie międzywojennym korzystały Koło Tenisowe i Polski Klub Tenisowy, później połączone w Nakielski Klub Tenisowy.

Jeszcze w okresie międzywojennym dokonano zmiany nazwy parku na park im. króla Jana III Sobieskiego, niestety nie jest znana konkretna data wprowadzenia tej nazwy.

Park w PRL-u:

Po II wojnie światowej władze komunistyczne podjęły decyzję o zlikwidowaniu cmentarza znajdującego się po wschodniej stronie Strzelnicy i połączeniu go z istniejącym parkiem. Należy zaznaczyć, że był to najważniejszy cmentarz miasta, na którym pochowano wielu znanych mieszkańców Nakła. W tym miejscu warto też wspomnieć, że tak właściwie nie był to jeden cmentarz, a trzy. Po zachodniej stronie chowano ewangelików, bliżej Strzelnicy znajdowała się część katolicka, a przy ul. Kazimierza Wielkiego chowano Żydów. 

W tym okresie podjęto również wiele innych decyzji, które diametralnie odmieniły oblicze parku. Zlikwidowano fontannę i rów strzelecki, rozebrano muszlę koncertową, przebudowano budynek Strzelnicy przekształcając go na Powiatowy Dom Kultury, w miejscu boiska piłkarskiego wzniesiono budynek Liceum Pedagogicznego (dzisiejszy Zespół Szkół im. Stanisława Staszica), a na terenie dawnego placu zabaw wybudowano internat (Dom Pomocy Społecznej). 

Park w III RP:

Czwarta faza przekształceń parku, przypada na końcówkę XX wieku oraz początek XXI. W 2013 r. miała miejsce rewitalizacja parku, na którą pozyskano środki w ramach Regionalnego Programu operacyjnego Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Podczas prac utwardzono nawierzchnię alejek, powstało nowe oświetlenie, zamontowano ławki, kosze na śmieci oraz stojaki dla rowerów oraz wybudowano plac zabaw dla dzieci. W części parku znajdującej się bliżej stadionu powstało miejsce przeznaczone do ćwiczeń na świeżym powietrzu wyposażone w różne urządzenia fitness. W ramach prac u zbiegu kilku alejek (przy ogrodzeniu nakielskiej pływalni Naqarius) stworzono również niewielki placyk z fontanną typu Dry Plaza.

Ogromne szkody pośród drzewostanu parku poczyniła nawałnica, która w nocy z 11 na 12 sierpnia 2017 r. przeszła przez Nakło i okolice. Od tego kataklizmu miasto systematycznie uzupełniało nasadzenia nowy drzewami, dzięki czemu park odzyskuje swój dawny blask. 

W 2023 r. obok Nakielskiego Ośrodka Kultury rozpoczęto budowę nowej siedziby Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej. Pod koniec 2024 r. zakończono budowę. 

Niezachowane obiekty na terenie parku:

Fontanna

Fontanna w Parku Miejskim powstała około 1912 r. Wodotrysk składał się z kolistego basenu wykonanego prawdopodobnie z kamienia, pośrodku którego umieszczono cokół powstały z nieobrobionych kamieni, połączonych zaprawą, spośród których wyrastała roślinność. Na cokole postawiono paterę (być może żeliwną), którą wieńczyła figura kobiety trzymająca ponad głową misę. Z zachowanych zdjęć można wywnioskować, że woda tryskała z misy ponad figurą, a następnie spływała w dół, ku kolejnym poziomom. Za fontanną wzniesiono okazałą balustradę z tralkami, podzieloną na cztery segmenty przez pięć postumentów zwieńczonych wazami. Konstrukcję wzniesiono na kamiennym cokole, który jednocześnie mógł posłużyć jako ława. Fontanna z balustradą, swego czasu była jednym z ulubionych miejsc do robienia zdjęć grupowych, o czym mogą świadczyć liczne fotografie znajdujące się w zbiorach nakielskiego muzeum. 

Muszla koncertowa

Na terenie parku wniesiono różne obiekty, z których tylko część zachowała się do dziś. Warto tutaj wspomnieć o muszli koncertowej, którą wzniesiono w najstarszej części parku. Była to niewielka drewniano kamienna konstrukcja z charakterystyczną, otwartą w kierunku parku, kopułą tzw. konchą, która poprawiała akustykę sceny. Muszlę koncertową rozebrano w latach siedemdziesiątych XX w. w ramach prac związanych z budową amfiteatru. 

Altana

Kolejnym interesującym obiektem znajdującym się w parku była altana, służąca również jako punkt widokowy. Pawilon znajdował się w północno-zachodniej części parku, na wzniesieniu. Obiekt ustawiono na wysokiej ośmiobocznej, ceglanej podstawie, na której osadzono osiem smukłych kolumienek podtrzymujących blaszaną kopułę. Wokół kolumienek zakręcały dekoracyjnie gięte pręty (imitujące pnącza?), w górnej części tworzące ażurowe łuki. Całość konstrukcji najpewniej odlano z żeliwa. Wewnątrz altany mieściły się ławeczki, na których można było przysiąść by odpocząć i podziwiać okoliczne widoki. Nie ma pewności, kiedy zniszczono altanę, czy w trakcie II wojny światowej, czy już w czasach powojennych. Dziś wyłącznie zachowane zdjęcia potwierdzają fakt jej istnienia. 

Grota

Kolejnym ciekawym obiektem znajdującym się pierwotnie na terenie parku była niewielka kamienna grota, umiejscowiona u podnóża wieży widokowej w miejscu, gdzie krzyżuje się kilka alejek. O tym, że obiekt istniał wiemy wyłącznie dzięki wspomnieniom mieszkańców miasta oraz z zachowanych fotografii. Kiedy obiekt powstał i kiedy go rozebrano pozostaje zagadką.

Obiekty i atrakcje znajdujące się w parku:

Wieża widokowa

Spośród kilku parkowych konstrukcji jako jedyna do dziś zachowała się wieża widokowa. Ufundował i najpewniej wzniósł ją w 1902 roku nakielski budowniczy Otto Münchau. Mierzący przeszło 8 m wysokości budynek przekazał miastu, a rada miejska zamówiła tablicę z inskrypcją: „Wieża widokowa podarowana przez Otto Münchaua swojemu miastu rodzinnemu. 1902 r.” Otto zleciała jej montaż na budynku. Wieżę wzniesiono z czerwonej cegły, na jej szczycie znajduje się taras widokowy z charakterystycznym blankowaniem nawiązującym do średniowiecznych budynków obronnych. Ze szczytu budynku można podziwiać widok na Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką, a przy dobrej widoczności można nawet dostrzec Bydgoszcz. 

Kamienie narzutowe

 Na terenie parku znajdują się dwa ogromne kamienie narzutowe, z których każdy upamiętnia inne osoby i wydarzenia. Jako pierwszy ustawiono „Kamień Münzera”. Znajdziecie go nieopodal wieży widokowej. Miał upamiętnić zmarłego w 1893 r. burmistrza nakielskiego Waldemara Münzera. Obiekt ma 2,3 m wysokości i obwód mierzący 5 m. Pierwotnie umieszczono na nim tablicę z inskrypcją poświęconą zmarłemu burmistrzowi, ale już w międzywojniu usunięto ją, a w jej miejsce wymalowano orła białego. Niestety orzeł nie zachował się do dzisiejszych czasów. 

Drugi kamień postawiono w 1983 roku w części parku, która pierwotnie pełniła funkcję cmentarza. Tablica, którą na nim umieszczono upamiętnia zwycięstwo wiedeńskie króla polskiego Jana III Sobieskiego. 

Pozostałe atrakcje:

Materiał w opracowaniu.

Opracowanie: Krzysztof K. Przygoda

Zdjęcia: zbiory MZK, Krzysztof K. Przygoda

Materiał na zasadach licencji CC BY-NC-SA

Literatura:

• H. Trybuszewski, M. Trybuszewski, Nakło i Noteć, Dzieje i losy, Nakło nad Notecią 2020.
• H. Trybuszewski, Poprawki do historii, Nakło nad Notecią 1999. 
• H. Trybuszewski, Kluby piłkarskie w Nakle w latach 1922-1939, Nakło nad Notecią 2017.
• H. Trybuszewski, Widoki dawnego Nakła, Nakło nad Notecią 2000.
• M. Młynarczyk, Parkowych alejek czar, Nakło nad Notecią 2018. 
• J. Danielewicz, Nakło nad Notecią dzieje miasta i okolic, Inowrocław 1990.